Hoe zorg je dat woningbouw door kan gaan als de ruimte op het elektriciteitsnet beperkt is? In de Metropoolregio Eindhoven gingen ambtenaren van verschillende gemeenten met die vraag aan de slag, aan de hand van concrete woningbouwprojecten en vraagstukken uit de praktijk. 

Tijdens drie bijeenkomsten in mei, juni en augustus 2026 deelden zij ervaringen, knelpunten en mogelijke oplossingen. De belangrijkste conclusie: neem energie vanaf het begin mee in de gebiedsontwikkeling. Breng vroeg in beeld wat een ontwikkeling van het elektriciteitsnet vraagt, betrek de netbeheerder en ontwikkelaar tijdig en maak duidelijke afspraken over rollen, verantwoordelijkheden en uitvoering. 

In dit artikel vind je de belangrijkste inzichten die ook andere gemeenten kunnen gebruiken. 

Jorrit de Visee: “De drie CoP-sessies hebben ervoor gezorgd dat gemeenten zelf zijn gaan nadenken over wat er nodig is om netbewust bouwen toe te passen in de eigen projecten. Hierdoor is er niet alleen urgentie, maar ook een eerste handelingsperspectief gegeven.”

Eerst: wat is netbewust bouwen? 

Netbewust bouwen betekent dat bij de ontwikkeling van woningen en wijken vanaf het begin rekening wordt gehouden met de beschikbare ruimte op het elektriciteitsnet. Het doel is om de vraag naar elektriciteit te beperken, beter over de dag te verdelen en waar mogelijk slimmer te sturen. 

Netbewust bouwen raakt verschillende onderdelen van de gemeentelijke organisatie: van gebiedsontwikkeling, wonen en energie tot mobiliteit, financiën en openbare ruimte. Daarom is netbewust bouwen geen vraagstuk voor één specialist of afdeling. 

Juist daar draaide de Community of Practice (CoP) in de Metropoolregio Eindhoven om. Een CoP is een leertraject waarin deelnemers hun eigen praktijkervaringen en vraagstukken inbrengen en samen onderzoeken wat werkt. Aan de bijeenkomsten namen zowel ambtenaren met een achtergrond in energie als ambtenaren vanuit gebiedsontwikkeling en woningbouw deel. Die verschillende perspectieven zijn belangrijk, omdat netbewust bouwen meerdere werkvelden binnen een gemeente raakt. 

Jorrit Visee van de Metropoolregio Eindhoven vat de opbrengst zo samen: “De drie CoP-sessies hebben ervoor gezorgd dat gemeenten zelf zijn gaan nadenken over wat er nodig is om netbewust bouwen toe te passen in de eigen projecten. Hierdoor is er niet alleen urgentie, maar ook een eerste handelingsperspectief gegeven.” 

Les 1: Begin eerder dan je gewend bent 

Eén van de duidelijkste inzichten uit de bijeenkomsten is dat netbewuste nieuwbouw nog te vaak te laat in een gebiedsontwikkelingsproces aan bod komt. Energie wordt vaak pas uitgewerkt nadat belangrijke ruimtelijke, programmatische en financiële keuzes al zijn gemaakt. 

Bij netcongestie werkt die volgorde steeds minder goed. Als pas laat duidelijk wordt hoeveel capaciteit een ontwikkeling vraagt, zijn belangrijke keuzes vaak al gemaakt. Aanpassingen worden dan ingewikkelder of zelfs duurder. 

De eerste stap is daarom verrassend eenvoudig: maak energie vanaf het begin onderdeel van de gebiedsontwikkeling. Breng bij de eerste plannen al in beeld wat een ontwikkeling ongeveer van het elektriciteitsnet gaat vragen. Bespreek dit intern én met de netbeheerder en ontwikkelaar. Breng ook binnen de gemeente de relevante werkvelden vroeg bij elkaar, bijvoorbeeld energie, gebiedsontwikkeling en woningbouw. Het gaat daarbij nog niet om een volledig uitgewerkt technisch plan. Het belangrijkste is dat mogelijke knelpunten vroeg zichtbaar worden, zodat er nog ruimte is om keuzes aan te passen. 

Les 2: Organiseer de samenwerking voordat je de oplossing kiest 

Netbewust bouwen kan een gemeente niet alleen. Ook de ontwikkelaar, netbeheerder en soms andere partijen hebben een rol. Uit de CoP bleek dat juist over die rolverdeling nog veel vragen bestaan. 

Wie brengt de verwachte netbelasting in beeld? Wie maakt keuzes over een gezamenlijk energiesysteem? Wie betaalt extra voorzieningen? Waar komen die extra voorzieningen? En wie wordt uiteindelijk verantwoordelijk voor beheer en exploitatie? 

Het helpt om die vragen vroeg op tafel te leggen. Werk verschillende sporen waar mogelijk parallel uit. Terwijl het gebiedsontwerp verder vorm krijgt, kunnen ook de afstemming met de netbeheerder, de financiële gevolgen en afspraken met ontwikkelaars worden uitgewerkt. 

Voor gemeenten betekent dit vooral: breng de juiste partijen vroeg bij elkaar en maak duidelijk welke uitgangspunten gelden, wie waarvoor verantwoordelijk is en hoe afspraken worden vastgelegd. 

Les 3: Kijk verder dan een tijdelijke oplossing 

Netcongestie zorgt begrijpelijkerwijs voor een sterke focus op de vraag: hoe krijgen we dit woningbouwproject aangesloten? Uit de gesprekken kwam naar voren dat alleen naar tijdelijke maatregelen zoeken te beperkt is. Een wijk staat er immers vele jaren. 

De betere volgorde is om eerst te kijken welk energiesysteem op langere termijn bij het gebied past. Hoe kan de energievraag zo veel mogelijk worden beperkt? Hoe kan het gebruik beter worden verdeeld? Welke ruimte is nodig voor energievoorzieningen? En hoe past dit bij de rest van het ontwerp? 

Pas daarna komt de vraag welke aanvullende of tijdelijke maatregelen nodig zijn om een ontwikkeling mogelijk te maken zolang het net onder druk staat. Dat voorkomt dat een oplossing voor het probleem van vandaag later een nieuw probleem veroorzaakt. 

Netbewust bouwen heeft bovendien gevolgen voor andere keuzes binnen een gebiedsontwikkeling. Energievoorzieningen kunnen fysieke ruimte vragen en daarmee invloed hebben op het woningbouwprogramma en de openbare ruimte. Ook kunnen de kosten en baten bij verschillende partijen terechtkomen. Daarnaast moeten afspraken worden gemaakt over het beheer en de exploitatie van gezamenlijke voorzieningen. 

Daarom hoort de afweging over energie thuis in dezelfde gesprekken waarin gemeenten ook andere ruimtelijke, financiële en maatschappelijke belangen tegen elkaar afwegen. 

Les 4: Leg keuzes vast en blijf volgen wat er gebeurt 

Een goed plan is niet genoeg. De afspraken moeten ook overeind blijven wanneer een gebied verder wordt ontwikkeld en verschillende partijen ermee aan de slag gaan. Dat betekent dat gemeenten vooraf moeten nadenken over waar afspraken het beste kunnen worden vastgelegd. Dat kan bijvoorbeeld in gemeentelijk beleid, afspraken met ontwikkelaars of andere instrumenten binnen de gebiedsontwikkeling. Wat mogelijk en passend is, verschilt per project en hangt onder andere af van de rol en grondpositie van de gemeente. 

Ook na de planfase stopt het werk niet. Wie houdt in de gaten of het energiegebruik zich ontwikkelt zoals verwacht? Wie stuurt bij als dat niet zo is? En wie is verantwoordelijk voor gezamenlijke voorzieningen? 

De CoP maakte daarmee duidelijk dat netbewust bouwen verder gaat dan alleen ontwerpen. Het gaat ook over organiseren, vastleggen en beheren.  

Les 5: Gebruik wat in de praktijk al werkt 

Gemeenten lopen bij netbewuste nieuwbouw vaak tegen vergelijkbare vragen aan. Uit de CoP bleek dat juist concrete voorbeelden uit andere projecten helpen om zulke vragen sneller te beantwoorden. Denk aan afspraken met ontwikkelaars, manieren om verantwoordelijkheden te verdelen en voorbeelden van contracten, businesscases of aanbestedingen. 

Dat betekent niet dat een oplossing uit de ene gemeente één op één kan worden overgenomen in een andere. Iedere gebiedsontwikkeling is anders. Maar door ervaringen, werkwijzen en documenten te delen, kunnen gemeenten voortbouwen op wat al is uitgeprobeerd en sneller bepalen wat voor hun eigen project bruikbaar is. 

Die behoefte aan praktische en herbruikbare kennis krijgt ook een vervolg. De inzichten uit de CoP worden vertaald naar hulpmiddelen die gemeenten helpen om netbewust bouwen toe te passen in hun eigen projecten. TKI Urban Energy werkt hiervoor onder meer aan een stappenplan of routekaart. Daarin staat de praktische vraag centraal: welke stap zet je wanneer, welke informatie heb je nodig en welke partijen betrek je daarbij?  

“De concrete voorbeelden en praktijkcasussen maakten de sessies direct toepasbaar. Vooral de verschillende perspectieven aan tafel en de ruimte om met andere gemeenten te sparren waren erg waardevol.”

Samen leren van de praktijk 

Niet voor iedere vraag ligt al een kant-en-klaar antwoord klaar. Juist daarom bleek het waardevol om gemeenten en andere organisaties bij elkaar te brengen en concrete ervaringen te delen. 

Een deelnemer verwoordde dat als volgt: “De concrete voorbeelden en praktijkcasussen maakten de sessies direct toepasbaar. Vooral de verschillende perspectieven aan tafel en de ruimte om met andere gemeenten te sparren waren erg waardevol.” 

Ook vanuit het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties werd de waarde van de aanpak herkend. Maarten Pullen van BZK reageerde na één van de bijeenkomsten: “Gister is zeker goed bevallen, ik denk dat dit breder opvolging verdient.” 

De Community of Practice in de Metropoolregio Eindhoven laat daarmee niet alleen inhoudelijke inzichten achter. De aanpak laat ook zien hoe gemeenten sneller van elkaar kunnen leren wanneer praktijkvragen, ervaringen en voorbeelden bij elkaar worden gebracht. 

Meer weten of zelf aan de slag? 

Op de kennispagina van Netbewustbouwen.com vind je handreikingen, praktijkvoorbeelden en andere informatie over netbewust bouwen die je kunt gebruiken in je eigen projecten. 

Wil je zelf ervaringen uitwisselen, een praktijkvraag inbrengen of aansluiten bij een volgende Community of Practice? Bekijk dan de mogelijkheden op de pagina Samenwerken in de praktijk.